پرسشنامه نگرش مذهبی براهنی 1384

مشخصات پرسشنامه نگرش مذهبی

تعریف مفهومی و عملیاتی پرسشنامه نگرش مذهبی

تعریف مفهومی

نگرش مذهبی به عنوان یک سازه روانشناختی و اجتماعی چندبعدی تعریف می‌شود که به مجموعه باورها، احساسات، تجارب و رفتارهای فرد نسبت به خداوند، مفاهیم دینی، ارزش‌های معنوی و آموزه‌های مذهبی اطلاق می‌گردد که نقش اساسی در شکل‌دهی به جهان‌بینی فردی، جهت‌دهی به تصمیمات اخلاقی، ایجاد معنا در زندگی و تأثیرگذاری بر تعاملات اجتماعی ایفا می‌کند. این سازه نه تنها شامل ابعاد شناختی و اعتقادی نظیر باور به وجود خداوند، قوانین دینی و زندگی پس از مرگ می‌شود، بلکه جنبه‌های عاطفی و تجربی مانند احساسات دینی، تجارب معنوی و عواطف مرتبط با ایمان، جنبه‌های پیامدی نظیر تأثیر اعتقادات بر رفتار اجتماعی و اخلاقی و همچنین جنبه‌های مناسکی شامل انجام عبادات و اعمال دینی را نیز دربرمی‌گیرد (براهنی، ۱۳۸۴).

تعریف عملیاتی

نگرش مذهبی نمره‌ای است که فرد از پاسخگویی به ۲۵ گویه این پرسشنامه کسب می‌کند. این نمره در چهار مؤلفه زیر نیز قابل محاسبه است. مؤلفه‌ها و سوالات مربوط به هر مؤلفه به صورت زیر است:

• مؤلفه اعتقادی (شامل باورهای اساسی دینی مانند اعتقاد به خداوند، قوانین دینی، خوشبختی معنوی و نقش دین در زندگی) با ۸ گویه: سوالات ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸

• مؤلفه تجربه‌ای یا عواطف دینی (شامل احساسات و تجارب معنوی مانند ایمان به خداوند، اعتقاد به زندگی پس از مرگ، نقش دین در سعادت و تطبیق دین با شرایط اجتماعی) با ۷ گویه: سوالات ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵

• مؤلفه پیامدی (شامل تأثیرات اعتقادات دینی بر رفتار اجتماعی، اخلاقی و فردی مانند ضرورت تطبیق دین با محیط اجتماعی، فردی بودن یا اجتماعی بودن دین و نقش دین در مسائل اجتماعی) با ۵ گویه: سوالات ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰

• مؤلفه مناسکی (شامل انجام عبادات، اعمال دینی و رفتارهای آیینی مانند ترویج تعلیمات دینی، فداکاری در راه اعتقادات، پیروی از قوانین دینی و اجرایی بودن قوانین) با ۵ گویه: سوالات ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵

روایی و پایایی پرسشنامه نگرش مذهبی

روایی:

در حوزه مطالعات روان‌شناسی دین و سنجش نگرش‌های مذهبی، یکی از معیارهای اساسی برای اطمینان از کیفیت یک ابزار اندازه‌گیری، میزان توانایی آن در سنجش دقیق و جامع مفهوم مورد مطالعه است که با عنوان اعتبار یا روایی شناخته می‌شود و نشان می‌دهد که آیا یک پرسشنامه به واقع، سازه‌ی مدنظر را با تمام ابعاد و پیچیدگی‌های آن می‌سنجد یا صرفاً سطحی از آن را پوشش می‌دهد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). براهنی (۱۳۸۴) در فرآیند ساخت و اعتباریابی این پرسشنامه، به منظور حصول اطمینان از تناسب و غنای محتوایی گویه‌ها با سازه‌ی نگرش مذهبی و ابعاد چهارگانه آن، از روش روایی محتوا با بهره‌گیری از نظرات جمعی از متخصصان و خبرگان حوزه روان‌شناسی دین، الهیات و علوم تربیتی استفاده نمود. تحلیل‌های آنان نشان داد که گویه‌های این ابزار از هماهنگی مفهومی بالایی با سازه‌ی نگرش مذهبی و ابعاد اعتقادی، تجربه‌ای، پیامدی و مناسکی برخوردار هستند و شاخص روایی محتوایی (CVR) برای کل پرسشنامه مقدار ۰.۸۳ به دست آمد. با توجه به اینکه این مقدار به طور قابل ملاحظه‌ای بالاتر از حداقل معیار پذیرش یعنی ۰.۷ قرار دارد، می‌توان با اطمینان خاطر اذعان نمود که پرسشنامه نگرش مذهبی براهنی از روایی محتوایی مطلوبی برخوردار بوده و کاربرد آن در پژوهش‌های مرتبط با روان‌شناسی دین، سلامت معنوی و مطالعات مرتبط با باورهای دینی در جامعه ایرانی از اعتبار علمی کافی برخوردار می‌باشد.

پایایی:

پایایی یا قابلیت اعتماد یک ابزار اندازه‌گیری، به میزان دقت، ثبات و تکرارپذیری نتایج آن در شرایط مختلف و در طول زمان اشاره دارد و نشان می‌دهد که یک پرسشنامه تا چه حد از خطاهای تصادفی و نوسانات مزاحم در امان بوده و می‌توان بر یافته‌های حاصل از آن برای تصمیم‌گیری‌های بالینی و پژوهشی اتکا نمود (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). براهنی (۱۳۸۴) در فرآیند ساخت و هنجاریابی این پرسشنامه، به منظور بررسی همسانی درونی و پایایی آن، از روش محاسبه ضریب آلفای کرونباخ استفاده کرد که نتایج نشان داد مقدار این ضریب برای کل پرسشنامه برابر با ۰.۸۷ بوده است. این مقدار بالا حاکی از همبستگی درونی عالی و انسجام قوی بین گویه‌های پرسشنامه می‌باشد و نشان می‌دهد که تمامی سوالات به خوبی سازه‌ی نگرش مذهبی و ابعاد چهارگانه آن را اندازه‌گیری می‌کنند. نظر به اینکه این ضریب به مراتب بیشتر از معیار استاندارد ۰.۷ قرار دارد، می‌توان نتیجه گرفت که پرسشنامه نگرش مذهبی براهنی از پایایی بسیار مطلوب و قابل قبولی برخوردار بوده و نتایج حاصل از آن از اعتمادپذیری و استحکام لازم برای استفاده در پژوهش‌های علمی، مشاوره‌های دینی و روان‌شناختی و مطالعات مرتبط با سلامت معنوی برخوردار است.

تحلیل بر اساس میزان نمره پرسشنامه