پرسشنامه وسواس فکری - عملی سالکووسکیس (1998)

مشخصات پرسشنامه وسواس فکری - عملی

تعریف مفهومی و عملیاتی پرسشنامه وسواس فکری - عملی

تعریف مفهومی

وسواس فکری - عملی به عنوان یک سازه روانشناختی و بالینی چندبعدی تعریف می‌شود که با وجود افکار، تصاویر یا تکانه‌های ناخواسته، مزاحم و تکراری (وسواس فکری) همراه است که معمولاً باعث اضطراب قابل توجهی می‌شود و فرد را به انجام رفتارهای تکراری یا اعمال ذهنی (وسواس عملی) برای کاهش اضطراب یا پیشگیری از رویدادهای ترسناک سوق می‌دهد. این اختلال در حوزه اختلالات اضطرابی طبقه‌بندی شده و با محوریت موضوعاتی مانند آلودگی، شک و تردید، نظم و ترتیب، افکار ممنوعه، جمع‌آوری و خنثی‌سازی خود را نشان می‌دهد و تأثیر عمیقی بر کیفیت زندگی، عملکرد شغلی و روابط بین‌فردی افراد مبتلا دارد (سالکووسکیس، ۱۹۹۸).

تعریف عملیاتی

وسواس فکری - عملی نمره‌ای است که فرد از پاسخگویی به ۴۲ گویه این پرسشنامه کسب می‌کند. این نمره در هفت مؤلفه زیر نیز قابل محاسبه است. مؤلفه‌ها و سوالات مربوط به هر مؤلفه به صورت زیر است:

• مؤلفه شستن (محوریت رفتارهای وسواسی مرتبط با پاکیزگی، شستشو و اجتناب از آلودگی) با ۸ گویه: سوالات ۱، ۹، ۱۸، ۲۱، ۲۵، ۳۴، ۳۷، ۴۲

• مؤلفه کنترل کردن (محوریت رفتارهای وسواسی بازبینی و اطمینان‌یابی مکرر از اشیاء و موقعیت‌ها) با ۹ گویه: سوالات ۲، ۵، ۱۰، ۱۳، ۱۵، ۲۰، ۲۸، ۳۰، ۴۰

• مؤلفه شک و تردید (محوریت تردیدهای مزمن و عدم اطمینان درباره انجام صحیح کارها) با ۳ گویه: سوالات ۴، ۱۹، ۲۴

• مؤلفه نظم و ترتیب (محوریت نیاز شدید به نظم، تقارن و چیدمان منظم اشیاء) با ۵ گویه: سوالات ۳، ۲۲، ۲۷، ۳۱، ۴۱

• مؤلفه وسواس فکری (محوریت افکار مزاحم، ناخواسته و آزاردهنده با محتوای خشونت‌آمیز، جنسی یا مذهبی) با ۸ گویه: سوالات ۶، ۱۱، ۱۲، ۱۴، ۱۷، ۳۲، ۳۵، ۳۸

• مؤلفه جمع‌آوری و احتکار (محوریت تمایل به نگهداری اشیاء بی‌ارزش و عدم توانایی در دور انداختن آنها) با ۳ گویه: سوالات ۷، ۱۶، ۳۶

• مؤلفه خنثی‌سازی (محوریت اعمال و رفتارهای ذهنی یا عملی برای خنثی کردن افکار و احساسات ناخوشایند) با ۶ گویه: سوالات ۸، ۲۳، ۲۹، ۳۳، ۳۹، ۴۱

روایی و پایایی پرسشنامه وسواس فکری - عملی

روایی:

در حوزه ساخت و اعتباریابی ابزارهای سنجش در روانشناسی بالینی، یکی از شاخص‌های اساسی برای ارزیابی کیفیت یک پرسشنامه، میزان کارآمدی آن در اندازه‌گیری دقیق سازه مورد نظر است که نشان می‌دهد آیا گویه‌های پرسشنامه به درستی ابعاد مختلف متغیر بالینی را پوشش داده‌اند و آیا متخصصان حوزه روانشناسی و روانپزشکی بر محتوای آن توافق نظر دارند یا خیر (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). حسینی و همکاران (۱۳۹۷) در مطالعه‌ای که با هدف بررسی ویژگی‌های روانسنجی پرسشنامه وسواس فکری - عملی سالکووسکیس در جامعه ایرانی انجام دادند، برای تعیین روایی این ابزار از روش روایی محتوا و کسب نظر متخصصان روانشناسی بالینی و روانپزشکان استفاده کردند که نمره روایی ۰.۸۹ به دست آمد. با توجه به اینکه این مقدار به مراتب از ۰.۷۰ بالاتر است، می‌توان با اطمینان بالا اظهار داشت که پرسشنامه وسواس فکری - عملی سالکووسکیس از روایی محتوایی بسیار مطلوبی در جامعه ایرانی برخوردار بوده و ابزاری مناسب برای تشخیص و اندازه‌گیری دقیق این اختلال در پژوهش‌های بالینی و طرح‌های درمانی محسوب می‌شود.

پایایی:

در فرآیند سنجش و ارزیابی ابزارهای بالینی در حوزه اختلالات روانپزشکی، پایایی به عنوان یکی از مهم‌ترین معیارهای روانسنجی، نمایانگر میزان ثبات، هماهنگی درونی و تکرارپذیری نتایج حاصل از یک پرسشنامه در شرایط مشابه است که می‌تواند اعتماد بالینی و پژوهشی را نسبت به داده‌های گردآوری شده افزایش دهد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). کریمی و همکاران (۱۳۹۸) به منظور بررسی پایایی پرسشنامه وسواس فکری - عملی سالکووسکیس در نمونه‌ای از بیماران مبتلا به اختلال وسواس در ایران، از روش همسانی درونی و محاسبه ضریب آلفای کرونباخ استفاده کردند که مقدار این ضریب برای کل پرسشنامه برابر با ۰.۹۲ و برای مؤلفه‌های مختلف در دامنه ۰.۷۹ تا ۰.۸۹ گزارش شد. با توجه به اینکه تمامی ضرایب بدست آمده به طور قابل توجهی از معیار ۰.۷۰ فراتر رفته‌اند، می‌توان با اطمینان بالا گفت که پرسشنامه وسواس فکری - عملی سالکووسکیس از پایایی بسیار عالی در جامعه ایرانی برخوردار است و نتایج حاصل از آن برای استفاده در تشخیص بالینی، طرح‌های درمانی و پژوهش‌های روانشناسی قابل اعتماد و استناد می‌باشد.

تحلیل بر اساس میزان نمره پرسشنامه