پرسشنامه خود ناتوان‌ سازی جونز و رودوالت (1972)

مشخصات پرسشنامه خود ناتوان‌سازی

تعریف مفهومی و عملیاتی پرسشنامه خود ناتوان‌سازی

تعریف مفهومی

خود ناتوان‌سازی به عنوان یک سازه روانشناختی در حوزه روانشناسی انگیزش و شخصیت تعریف می‌شود که به مجموعه رفتارها، گفتارها و راهبردهای دفاعی اشاره دارد که فرد به منظور محافظت از خود در برابر ارزیابی منفی دیگران و حفظ عزت نفس، به طور آگاهانه یا ناآگاهانه موانعی را برای عملکرد خود ایجاد می‌کند تا در صورت شکست، بتواند آن را به عوامل خارجی نسبت دهد و از نسبت دادن ناتوانی به توانایی‌های خود اجتناب نماید و شامل سه مؤلفه اصلی خلق منفی (احساس غم، اضطراب و ناراحتی)، عذرتراشی (سرزنش شرایط و بهانه‌آوری) و تلاش (میزان کوشش و آمادگی برای انجام کارها) است که می‌تواند تأثیرات منفی بر عملکرد تحصیلی، شغلی و سلامت روان داشته باشد (جونز و رودوالت، ۱۹۷۲).

تعریف عملیاتی

خود ناتوان‌سازی نمره‌ای است که فرد از پاسخگویی به ۲۵ گویه این پرسشنامه کسب می‌کند. این نمره در سه مؤلفه زیر نیز قابل محاسبه است. مؤلفه‌ها و سوالات مربوط به هر مؤلفه به صورت زیر است:

• مؤلفه خلق منفی (احساس غم، اضطراب، ناراحتی و افسردگی که می‌تواند زمینه‌ساز رفتارهای خودناتوان‌ساز باشد) با ۱۰ گویه: سوالات ۴، ۷، ۸، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۵

• مؤلفه عذرتراشی (سرزنش شرایط، بهانه‌آوری، توجیه شکست‌ها و اجتناب از پذیرش مسئولیت) با ۶ گویه: سوالات ۱، ۲، ۹، ۱۶، ۱۷، ۱۸

• مؤلفه تلاش (میزان کوشش، آمادگی و پایبندی به انجام وظایف و تکالیف) با ۹ گویه: سوالات ۳، ۵، ۶، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۲۲، ۲۳، ۲۴

روایی و پایایی پرسشنامه خود ناتوان‌سازی

روایی:

برای اطمینان از اینکه ابزار اندازه‌گیری توانسته است سه مؤلفه اساسی خود ناتوان‌سازی یعنی خلق منفی، عذرتراشی و تلاش را به درستی پوشش دهد و سازه اصلی را با دقت مورد سنجش قرار دهد، مفهوم روایی به کار گرفته می‌شود که به معنای توانایی ابزار در اندازه‌گیری دقیق آنچه برای اندازه‌گیری طراحی شده است، می‌باشد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). محمدی و همکاران (۱۴۰۰) در یک پژوهش جامع بر روی ۳۲۰ دانشجوی دانشگاه‌های تهران، به منظور بررسی اعتبار این پرسشنامه از روش روایی محتوا استفاده کردند و با بهره‌گیری از نظرات متخصصان حوزه روانشناسی شخصیت و انگیزش، تناسب هر گویه را با مؤلفه‌های سه‌گانه خود ناتوان‌سازی مورد ارزیابی دقیق قرار دادند. نمره روایی محتوایی به دست آمده در این پژوهش ۰.۸۶ گزارش شده است که با توجه به اینکه این مقدار به طور قابل توجهی بالاتر از حد استاندارد ۰.۷ می‌باشد، نشان‌دهنده روایی محتوایی مطلوب و قابل قبول این ابزار برای سنجش خود ناتوان‌سازی در جمعیت‌های مختلف است.

پایایی:

پایایی به عنوان یکی از معیارهای بنیادین کیفیت یک ابزار سنجش، بیانگر میزان دقت، ثبات، یکنواختی و قابلیت اعتماد نتایج حاصل از آن در شرایط یکسان است و نشان می‌دهد که ابزار تا چه اندازه می‌تواند نتایج پایدار و تکرارپذیری را در دفعات مختلف اندازه‌گیری ارائه دهد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). کریمی و همکاران (۱۳۹۹) در پژوهشی که بر روی ۲۸۰ دانش‌آموز و دانشجوی مقاطع مختلف انجام شد، برای بررسی قابلیت اعتماد پرسشنامه خود ناتوان‌سازی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده کردند و ضریب پایایی ۰.۸۷ را برای کل پرسشنامه به دست آوردند. این مقدار که به طور چشمگیری بالاتر از معیار پذیرش ۰.۷ است، حاکی از همسانی درونی بسیار مطلوب و پایایی عالی این ابزار می‌باشد و کاربرد گسترده آن را در پژوهش‌های مرتبط با روانشناسی انگیزش، شخصیت و سلامت روان به خوبی توجیه می‌کند.

تحلیل بر اساس میزان نمره پرسشنامه