پرسشنامه دينداری گلاک و استارک (1965)

مشخصات پرسشنامه دينداري

تعریف مفهومی و عملیاتی پرسشنامه دينداري

تعریف مفهومی

دینداری به عنوان یک سازه چندبعدی و پیچیده روانشناختی-اجتماعی تعریف می‌شود که به مجموعه باورها، نگرش‌ها، مناسک و پیامدهای رفتاری فرد در رابطه با امور مقدس و فراطبیعی اطلاق می‌گردد و به عنوان یکی از اساسی‌ترین ارکان هویت فرهنگی و فردی بشر، نقش مهمی در جهت‌دهی به ارزش‌ها، هنجارها و سبک زندگی افراد ایفا می‌کند. این مفهوم شامل ابعاد مختلفی همچون باورهای اعتقادی، احساسات و عواطف دینی، رفتارهای آیینی و مناسکی، و تأثیرات عملی دین در زندگی روزمره است که همگی در یک نظام منسجم و به‌هم پیوسته، تجربه دینی فرد را شکل می‌دهند (گلاك و استارك، ۱۹۶۵).

تعریف عملیاتی

دینداری نمره‌ای است که فرد از پاسخگویی به ۲۶ گویه این پرسشنامه کسب می‌کند. این نمره در چهار مؤلفه اصلی قابل محاسبه است. مؤلفه‌ها و سوالات مربوط به هر مؤلفه به صورت زیر است:

• مؤلفه اعتقادی (محوریت باورها و عقاید دینی فرد درباره خدا، معاد، کتب آسمانی و اصول دین) با ۷ گویه: سوالات ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷

• مؤلفه عاطفی (محوریت احساسات و هیجانات دینی مانند عشق به خدا، ترس از خدا، نزدیکی به خدا و امیدواری دینی) با ۶ گویه: سوالات ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳

• مؤلفه پیامدی (محوریت تأثیرات عملی باورهای دینی بر رفتارهای روزمره، تصمیم‌گیری‌های اخلاقی و نگرش به مسائل اجتماعی) با ۶ گویه: سوالات ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹

• مؤلفه مناسکی (محوریت اعمال و رفتارهای عبادی و آیینی مانند نماز، روزه، قرآن خوانی و شرکت در مراسم مذهبی) با ۷ گویه: سوالات ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶

روایی و پایایی پرسشنامه دينداري

روایی:

برای اطمینان از این که یک ابزار سنجش، سازه مورد نظر را به درستی و بدون انحراف اندازه‌گیری می‌کند، باید از شاخص روایی برخوردار باشد که نشان می‌دهد محتوای گویه‌ها تا چه میزان با مفهوم نظری مورد بررسی مطابقت داشته و توانایی پوشش ابعاد مختلف آن را دارد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). در مطالعه‌ای که توسط محمدی و همکاران (۱۳۹۶) با هدف اعتباریابی پرسشنامه دینداری گلاك و استارك در ایران انجام شد، روایی محتوایی این ابزار با استفاده از نظرات اساتید حوزه و روان‌شناسی دین مورد بررسی قرار گرفت و ضریب روایی محتوایی (CVI) برابر با ۰.۹۳ گزارش گردید. با توجه به این که این مقدار به طور قابل ملاحظه‌ای بالاتر از حد آستانه ۰.۷۰ است، می‌توان نتیجه گرفت که پرسشنامه دینداری گلاك و استارك از محتوای مناسب و جامعی برای سنجش ابعاد مختلف دینداری در جامعه ایران برخوردار بوده و کاربرد آن در پژوهش‌های روان‌شناسی دین و جامعه‌شناسی معتبر است.

پایایی:

یکی از معیارهای اساسی برای ارزیابی اعتمادپذیری یک پرسشنامه، پایایی آن است که نشان می‌دهد ابزار اندازه‌گیری در دفعات مختلف و در شرایط متفاوت، تا چه اندازه نتایج ثابت، هماهنگ و عاری از خطاهای تصادفی تولید می‌کند و می‌توان بر یافته‌های حاصل از آن اتکا نمود (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). در پژوهش حسینی و همکاران (۱۳۹۸) که با هدف بررسی ویژگی‌های روانسنجی پرسشنامه دینداری گلاك و استارك در بین دانشجویان ایرانی صورت گرفت، ضریب آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه برابر با ۰.۹۵ به دست آمد که نشان‌دهنده همسانی درونی بسیار بالا و عالی گویه‌ها با یکدیگر است. از آنجایی که این مقدار به مراتب از معیار استاندارد ۰.۷۰ فراتر رفته است، پایایی پرسشنامه دین‌داری گلاك و استارك برای استفاده در پژوهش‌های روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اسلامی مورد تأیید قرار می‌گیرد.

تحلیل بر اساس میزان نمره پرسشنامه دينداري