پرسشنامه استاندارد هوش هیجان بار- آن (EQ-i)

مشخصات پرسشنامه استاندارد هوش هیجانی

تعریف مفهومی و عملیاتی پرسشنامه استاندارد هوش هیجانی

تعریف مفهومی

هوش هیجانی به عنوان یک سازه روانشناختی چندبعدی و غیرشناختی تعریف می‌شود که شامل مجموعه‌ای از توانایی‌ها، شایستگی‌ها و مهارت‌های عاطفی و اجتماعی است که فرد را در شناسایی، درک، بیان و مدیریت مؤثر هیجانات خود و دیگران، مقابله با فشارهای روانی، تصمیم‌گیری سازگارانه و برقراری روابط بین‌فردی سالم و پایدار یاری می‌دهد و به عنوان عاملی کلیدی در موفقیت‌های تحصیلی، شغلی و کیفیت زندگی افراد محسوب می‌شود. این سازه شامل مؤلفه‌های مختلفی از جمله خودآگاهی هیجانی، مدیریت هیجانات، همدلی، خودانگیزشی و مهارت‌های اجتماعی است که به طور هم‌زمان بر سلامت روان، عملکرد شغلی و انطباق‌پذیری فرد در موقعیت‌های چالش‌برانگیز تأثیر می‌گذارند (بار-آن، ۱۹۹۷).

تعریف عملیاتی

هوش هیجانی نمره‌ای است که فرد از پاسخگویی به ۴۳ گویه این پرسشنامه کسب می‌کند. این پرسشنامه دارای ساختار تک عاملی بوده و تمامی گویه‌ها به صورت مستقیم و معکوس میزان هوش هیجانی فرد را در ابعاد مختلف شامل خودآگاهی هیجانی (آگاهی از احساسات و هیجانات خود)، مدیریت هیجانات (کنترل خشم، اضطراب و استرس)، خودانگیزشی (انگیزه و خوش‌بینی)، همدلی (درک احساسات دیگران) و مهارت‌های اجتماعی (ارتباط مؤثر با دیگران و انطباق‌پذیری) اندازه‌گیری می‌کنند. گویه‌های این ابزار طیف گسترده‌ای از جنبه‌های هوش هیجانی مانند مقابله با مشکلات، تحمل فشار روانی، اعتماد به نفس، حل مسئله، انعطاف‌پذیری، استقلال و خوش‌بینی را پوشش می‌دهند و بر اساس مجموع نمرات کسب شده در تمامی گویه‌ها، میزان هوش هیجانی فرد مشخص می‌گردد.

روایی و پایایی پرسشنامه استاندارد هوش هیجانی

روایی:

در حوزه سنجش و اندازه‌گیری در روانشناسی و علوم رفتاری، اعتبار یا روایی به این معناست که یک ابزار اندازه‌گیری تا چه میزان می‌تواند سازه یا ویژگی مورد نظر را به طور دقیق، صحیح و بدون خطای سیستماتیک اندازه‌گیری کند و از محتوایی مناسب، مرتبط و جامع برای سنجش آن ویژگی برخوردار باشد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). در فرآیند اعتباریابی پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن در پژوهش‌های داخلی، برای تعیین روایی از روش روایی محتوایی استفاده شده است و با بهره‌گیری از نظرات متخصصان و خبرگان حوزه روانشناسی، روانسنجی و علوم تربیتی، نسبت به بررسی ارتباط هر یک از ۴۳ گویه با سازه هوش هیجانی، تناسب محتوایی، شفافیت و جامعیت سوالات اقدام گردیده است. نتایج این ارزیابی‌ها نشان داده است که تمامی گویه‌ها از نظر محتوایی با سازه هوش هیجانی همخوانی داشته و نمره روایی محتوایی کسب شده ۰.۸۳ گزارش شده است. با توجه به اینکه این مقدار از ۰.۷ بالاتر است، روایی محتوایی پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن برای استفاده در پژوهش‌های مرتبط با هوش هیجانی، سلامت روان، موفقیت تحصیلی و شغلی در جامعه ایرانی مورد تایید قرار می‌گیرد و می‌توان از آن به عنوان ابزاری معتبر در مطالعات روانشناسی، علوم تربیتی و مدیریت منابع انسانی بهره برد.

پایایی:

در علم سنجش و اندازه‌گیری در روانشناسی و علوم رفتاری، قابلیت اعتماد یا پایایی یک ابزار اندازه‌گیری به میزان دقت، ثبات و همسانی درونی نتایج حاصل از آن در شرایط مختلف و در دفعات متعدد اجرا اطلاق می‌شود که نشان می‌دهد یک پرسشنامه تا چه اندازه از خطاهای تصادفی مصون بوده و می‌تواند نتایج قابل اتکایی را ارائه دهد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). در پژوهش‌های انجام شده برای بررسی پایایی پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن در جامعه ایرانی، از روش همسانی درونی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ بهره گرفته شده است و این ضریب برای کل پرسشنامه برابر با ۰.۸۸ محاسبه گردیده است که نشان‌دهنده همبستگی بالای بین گویه‌ها و یکپارچگی درونی مطلوب ابزار است. همچنین پایایی این پرسشنامه از طریق روش بازآزمایی با فاصله زمانی معین نیز مورد بررسی قرار گرفته که ضریب همبستگی معناداری بین نمرات دو نوبت اجرا مشاهده گردیده است. با توجه به اینکه ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شده (۸۸/۰) به طور قابل ملاحظه‌ای از معیار پذیرش ۰.۷ بالاتر است، پایایی پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن تایید شده و می‌توان از آن به عنوان ابزاری قابل اعتماد در پژوهش‌های روانشناسی، علوم تربیتی، مشاوره و مدیریت در نمونه‌های مختلف ایرانی بهره برد.

تحلیل بر اساس میزان نمره پرسشنامه